Over de persoonlijke twijfelreflex
“Doe ik het wel goed genoeg?”
Het is een vraag die vrijwel iedereen kent. Twijfel hoort bij het leven. Ze helpt ons om na te denken, af te wegen en niet impulsief te handelen. Zonder twijfel zouden we gemakkelijker overhaaste beslissingen nemen. Maar wanneer twijfel een automatische reflex wordt, kan zij ons juist belemmeren.
Veel mensen ervaren twijfel als een teken van zwakte. Opvallend genoeg laat psychologisch onderzoek zien dat zelftwijfel vaak voorkomt bij betrokken, verantwoordelijke en ambitieuze mensen. Niet omdat zij weinig kunnen, maar omdat zij zich bewust zijn van de complexiteit van situaties en van hun eigen beperkingen.
De vraag is daarom niet of we twijfelen, maar welke plek twijfel krijgt in ons leven.
Wanneer twijfel een reflex wordt
Gezonde twijfel helpt ons om kritisch te blijven. Problematisch wordt het wanneer bij iedere uitdaging automatisch dezelfde gedachten ontstaan:
- Kan ik dit wel?
- Ben ik hier goed genoeg voor?
- Wat als het mislukt?
- Wat zullen anderen ervan vinden?
De aandacht verschuift dan van de uitdaging zelf naar de angst om tekort te schieten.
Op dat moment wordt twijfel geen hulpmiddel meer, maar een filter waardoor we naar onszelf kijken.
Vertrouwen ontstaat meestal achteraf
Een van de belangrijkste inzichten uit het werk van Albert Bandura is dat zelfvertrouwen vaak niet voorafgaat aan handelen, maar eruit voortkomt. Mensen ontwikkelen vertrouwen doordat zij ervaringen opdoen, tegenslagen overwinnen en ontdekken dat zij meer aankunnen dan zij aanvankelijk dachten.
Toch wachten veel mensen op een gevoel van zekerheid voordat zij de volgende stap zetten.
Dat is begrijpelijk, maar vaak onrealistisch.
Het leven geeft zelden volledige garanties. Groei vraagt regelmatig om handelen terwijl niet alles zeker is.
De verborgen kracht van onzekerheid
Een veelvoorkomende vorm van zelftwijfel is het gevoel dat je eigenlijk minder bekwaam bent dan anderen denken. Successen worden toegeschreven aan geluk, timing of omstandigheden, terwijl fouten worden gezien als bewijs van persoonlijk tekortschieten.
Psychologen noemen dit het impostor phenomenon. Opmerkelijk genoeg komt dit juist veel voor bij succesvolle en capabele mensen. Wie zichzelf voortdurend vergelijkt met anderen, vergeet gemakkelijk dat hij alleen zijn eigen onzekerheden ziet, terwijl hij bij anderen vooral de buitenkant waarneemt.
Daardoor ontstaat de illusie dat iedereen om ons heen zekerder is dan wijzelf.
Denken is niet altijd de oplossing
Wanneer twijfel toeneemt, gaan veel mensen méér nadenken. Zij analyseren gesprekken opnieuw, heroverwegen beslissingen en proberen risico’s vooraf uit te sluiten.
Maar denken en piekeren zijn niet hetzelfde.
Onderzoek naar rumineren laat zien dat mensen soms zo lang blijven nadenken over een probleem dat er nauwelijks nog beweging ontstaat. Wat begint als reflectie eindigt dan in stilstand.
Niet iedere vraag vraagt om meer analyse.
Soms ontstaat duidelijkheid pas nadat we een stap hebben gezet.
Een vriendelijker relatie met jezelf
Een belangrijk tegenwicht tegen de twijfelreflex is zelfcompassie. Volgens onderzoek van Kristin Neff zijn mensen veerkrachtiger wanneer zij zichzelf met dezelfde mildheid behandelen als een goede vriend.
Dat betekent niet dat we minder ambitieus moeten worden of lagere normen moeten hanteren.
Het betekent wel dat fouten niet direct een oordeel over onze waarde hoeven te zijn.
We mogen leren zonder onszelf af te wijzen.
We mogen groeien zonder eerst perfect te zijn.
De kans achter twijfel
Twijfel verdwijnt waarschijnlijk nooit volledig uit ons leven. Misschien hoeft dat ook niet.
Twijfel kan ons behoeden voor overmoed. Zij kan ons uitnodigen tot reflectie en leren. De uitdaging is vooral dat twijfel niet verandert in verlamming.
Mensen zonder twijfel worden soms roekeloos.
Mensen die zich volledig laten leiden door twijfel, komen vaak niet in beweging.
Wijsheid ontstaat ergens tussen die twee uitersten.
Misschien is dat wel de meest helpende gedachte: twijfel hoeft niet weg. Zij mag aanwezig zijn, vragen stellen en kanttekeningen plaatsen.
Maar zij hoeft niet te bepalen welke richting je opgaat.
Twijfel mag meepraten, maar niet sturen.
Literatuurlijst (APA 7e editie)
Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review, 84(2), 191-215. https://doi.org/10.1037/0033-295X.84.2.191
Bandura, A. (1982). Self-efficacy mechanism in human agency. American Psychologist, 37(2), 122-147. https://doi.org/10.1037/0003-066X.37.2.122
Clance, P. R., & Imes, S. A. (1978). The imposter phenomenon in high achieving women: Dynamics and therapeutic intervention. Psychotherapy: Theory, Research & Practice, 15(3), 241-247. https://doi.org/10.1037/h0086006
Dweck, C. S. (2006). Mindset: The new psychology of success. Random House.
Neff, K. D. (2003). Self-compassion: An alternative conceptualization of a healthy attitude toward oneself. Self and Identity, 2(2), 85-101. https://doi.org/10.1080/15298860309032
Watkins, E. R., & Roberts, H. (2020). Reflecting on rumination: Consequences, causes, mechanisms and treatment of rumination. Behaviour Research and Therapy, 127, 103573. https://doi.org/10.1016/j.brat.2020.103573
Wang, Y., & Li, W. (2023). The impostor phenomenon among doctoral students: A scoping review. Frontiers in Psychology, 14. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1233434