Waarom hoge verwachtingen alleen werken vanuit psychologische veiligheid en secure base leiderschap
Reflectie naar aanleiding van de blog ‘Wat je wel en niet kunt met een learning walk’ van René Kneyber. De inzichten uit zijn artikel zijn in deze blog verbonden met wetenschappelijke literatuur over psychologische veiligheid, hoge verwachtingen, onderwijskundig leiderschap en secure base leiderschap.
Inleiding
In veel scholen zijn learning walks of flitsbezoeken uitgegroeid tot een belangrijk onderdeel van onderwijskundig leiderschap. Schoolleiders lopen regelmatig door de school, brengen korte bezoeken aan lessen en proberen zicht te krijgen op de kwaliteit van onderwijs en leren. De intentie is meestal positief: betrokken zijn bij het primaire proces en bijdragen aan betere leerlingresultaten.
Toch roept het instrument ook vragen op. Wat kun je daadwerkelijk zien tijdens een bezoek van enkele minuten? Wanneer wordt een learning walk ervaren als professionele ondersteuning en wanneer als controle? En hoe zorg je ervoor dat lesbezoeken bijdragen aan een cultuur van leren in plaats van een cultuur van verantwoorden?
In zijn recente blog benadrukt René Kneyber dat een learning walk in essentie bedoeld is om de schoolleider zelf te laten leren. Het is geen beoordelingsinstrument, maar een middel om patronen te ontdekken, vragen op te halen en richting te geven aan schoolontwikkeling.
Die gedachte sluit nauw aan bij inzichten uit onderzoek naar psychologische veiligheid, professionele leergemeenschappen en secure base leiderschap. Want effectieve schoolontwikkeling ontstaat niet vanuit controle, maar vanuit vertrouwen. Niet vanuit lage verwachtingen, maar vanuit hoge verwachtingen die worden gecombineerd met professionele veiligheid.
De verleiding van snelle conclusies
Iedere schoolleider kent het gevoel. Je stapt een lokaal binnen en binnen enkele seconden vormt zich een indruk.
De leerlingen werken geconcentreerd. De instructie lijkt helder. Of juist niet. Er is rumoer in de groep. Leerlingen lijken afgeleid. De leerkracht grijpt wel of niet in.
Ons brein is voortdurend op zoek naar patronen. Dat is een kracht, maar tegelijkertijd een risico. Onderzoek naar lesobservaties laat zien dat een enkele observatie slechts beperkt betrouwbaar is als maat voor onderwijskwaliteit. Wat zichtbaar is tijdens een momentopname hoeft geen representatief beeld te geven van het dagelijkse handelen van een leerkracht. Ook context, groepsdynamiek en lesdoel spelen een belangrijke rol.
Daarom stelt René Kneyber terecht dat een learning walk geen basis vormt voor een oordeel over een individuele leraar. Meerdere observaties, door meerdere waarnemers, verspreid over langere tijd, geven een veel betrouwbaarder beeld.
De vraag voor schoolleiders is dus niet:
“Hoe goed geeft deze leerkracht les?”
Maar:
“Wat kan ik leren over ons onderwijs?”
Dat is een wezenlijk verschil.
Hoge verwachtingen vragen om veiligheid
Scholen die duurzaam verbeteren kenmerken zich vaak door een sterke ambitie. Er zijn duidelijke kwaliteitsnormen, gezamenlijke doelen en hoge verwachtingen ten aanzien van leren en lesgeven.
Toch blijkt uit onderzoek dat hoge verwachtingen alleen effect hebben wanneer mensen zich veilig voelen om te leren.
Amy Edmondson beschrijft psychologische veiligheid als de gedeelde overtuiging dat het veilig is om interpersoonlijke risico’s te nemen. Mensen durven vragen te stellen, fouten toe te geven en nieuwe dingen uit te proberen zonder bang te zijn voor vernedering of afwijzing.
Voor leraren betekent dit dat zij:
- lessen durven bespreken;
- onzekerheden kunnen delen;
- feedback vragen;
- nieuwe interventies uitproberen;
- openstaan voor professionele groei.
Wanneer een learning walk impliciet voelt als beoordeling, verschuift de focus van leren naar presteren. Leraren gaan gedrag vertonen dat gericht is op bescherming. Zij laten vooral zien wat goed gaat en vermijden risico’s.
Wanneer dezelfde learning walk wordt ervaren als ondersteuning en gezamenlijke nieuwsgierigheid, ontstaat een totaal andere dynamiek. Dan groeit professionele openheid.
Juist daarom benadrukt René Kneyber het belang van een duidelijke scheiding tussen leren en beoordelen. Leraren moeten ervaren dat observaties niet tegen hen worden gebruikt. Alleen dan ontstaat de psychologische veiligheid die nodig is voor echte ontwikkeling.
De schoolleider als secure base
Hier raakt het concept van secure base leiderschap aan de dagelijkse praktijk van schoolleiders.
Volgens George Kohlrieser biedt een secure base tegelijkertijd veiligheid én uitdaging. Mensen presteren het best wanneer zij weten dat er vertrouwen in hen is en wanneer zij tegelijkertijd worden uitgedaagd om zich verder te ontwikkelen.
Een secure base leider combineert daarom twee eigenschappen:
- Ondersteuning.
- Hoge verwachtingen.
Niet de één of de ander, maar beide tegelijk.
Voor schoolleiders betekent dit dat zij:
- zichtbaar zijn in de school;
- oprechte belangstelling tonen;
- professionele ontwikkeling stimuleren;
- feedback geven vanuit nieuwsgierigheid;
- duidelijk zijn over kwaliteitsnormen;
- vertrouwen geven voordat zij verantwoording vragen.
Vanuit deze benadering verandert ook de betekenis van een learning walk.
De schoolleider komt niet binnen met de vraag:
“Wat gaat hier fout?”
Maar met de vraag:
“Wat kunnen wij hiervan leren?”
De learning walk wordt daarmee een symbool van betrokkenheid in plaats van controle.
Wat kun je daadwerkelijk zien?
Een tweede belangrijke les uit het artikel van René Kneyber is dat niet alles wat belangrijk is, zichtbaar is.
Gedragsroutines zijn vaak relatief eenvoudig waarneembaar:
- Hoe komen leerlingen binnen?
- Hoe verloopt een overgang?
- Is er rust en focus?
- Hoe reageert de leerkracht op verstoringen?
Leren zelf is echter veel moeilijker zichtbaar.
Een leerling kan actief lijken zonder daadwerkelijk iets te begrijpen. Omgekeerd kan een leerling stil zijn terwijl diep leren plaatsvindt. Daarom moeten schoolleiders voorzichtig zijn met interpretaties.
De waarde van een learning walk zit vaak niet in antwoorden, maar in vragen.
Bijvoorbeeld:
- Begrijpen leerlingen het lesdoel?
- Hoe wordt gecontroleerd op begrip?
- Welke leerlingen participeren actief?
- Wat vertellen leerlingreacties over het leerproces?
Deze vragen vormen de basis voor professionele gesprekken en verdere observaties.
Van individuele observaties naar collectieve patronen
De echte kracht van learning walks ontstaat wanneer observaties worden verzameld en geanalyseerd op schoolniveau.
Stel dat een school zich richt op effectieve feedback.
Na tientallen klassenbezoeken blijkt dat leerkrachten veel feedback geven, maar dat leerlingen weinig gelegenheid krijgen om deze feedback daadwerkelijk te verwerken.
Dan ontstaat een interessant schoolbreed patroon.
Dat vraagt niet om een individueel functioneringsgesprek, maar om gezamenlijke professionalisering.
Dit sluit aan bij het principe van professionele leergemeenschappen waarin data, observaties en praktijkervaringen worden gebruikt om gezamenlijk het onderwijs te verbeteren.
Learning walks worden daarmee niet een instrument voor individuele beoordeling, maar een bron van organisatieontwikkeling.
Kijken is een professionele vaardigheid
Een onderschat aspect van learning walks is de vaardigheid van de waarnemer.
Onderzoek van Sherin en Van Es naar professional vision laat zien dat ervaren observatoren andere dingen zien dan beginners. Zij herkennen patronen, filteren relevante informatie en verbinden observaties aan kennis over leren en lesgeven.
Daarom vraagt effectief observeren om voortdurende professionalisering van schoolleiders.
Vragen die daarbij helpen zijn:
- Waar richt ik mijn aandacht op?
- Welke aannames neem ik mee?
- Welke alternatieve verklaringen zijn mogelijk?
- Hoe betrouwbaar is mijn interpretatie?
Wie beter leert kijken, haalt meer opbrengst uit iedere learning walk.
Van controlecultuur naar leercultuur
De belangrijkste vraag is uiteindelijk niet hoe vaak een schoolleider lessen bezoekt.
De belangrijkste vraag is wat leraren voelen wanneer die schoolleider binnenkomt.
Denken zij:
“Ik hoop dat er niets misgaat.”
Of denken zij:
“Fijn dat onze leider geïnteresseerd is in ons onderwijs.”
In die nuance schuilt het verschil tussen een controlecultuur en een leercultuur.
Schoolleiders die hoge verwachtingen combineren met psychologische veiligheid creëren een omgeving waarin leraren durven groeien. Zij functioneren als secure base voor hun team: ondersteunend waar nodig, uitdagend waar mogelijk en altijd gericht op ontwikkeling.
Learning walks worden dan geen inspectierondes, maar leerwandelingen.
Geen zoektocht naar fouten.
Maar een gezamenlijke zoektocht naar beter onderwijs.
Conclusie
Effectieve learning walks gaan niet over beoordelen, maar over begrijpen. Ze helpen schoolleiders zicht te krijgen op patronen, sterktes en ontwikkelkansen binnen de school. De opbrengst zit niet in het oordeel over een individuele les, maar in het collectieve inzicht dat ontstaat uit veel observaties over langere tijd.
Wanneer schoolleiders learning walks verbinden aan psychologische veiligheid, hoge verwachtingen en secure base leiderschap ontstaat een krachtige combinatie. Leraren voelen zich gezien, uitgedaagd en ondersteund. De focus verschuift van verantwoorden naar leren en van controleren naar ontwikkelen.
En misschien is dat wel de belangrijkste opdracht van hedendaags onderwijskundig leiderschap: niet bepalen wie goed genoeg is, maar voorwaarden creëren waaronder iedereen beter kan worden.
Literatuurlijst (APA 7e editie)
Edmondson, A. C. (2019). The fearless organization: Creating psychological safety in the workplace for learning, innovation, and growth. Wiley.
Hattie, J. (2023). Visible learning: The sequel. Routledge.
Kneyber, R. (2026, 20 oktober). Wat je wel en niet kunt met een learning walk. Toetsrevolutie. https://toetsrevolutie.nl/blog/learning-walk-schoolleider/
Kohlrieser, G., Goldsworthy, S., & Coombe, D. (2012). Care to dare: Unleashing astonishing potential through secure base leadership. Jossey-Bass.
Robinson, V. M. J. (2011). Student-centered leadership. Jossey-Bass.
Sherin, M. G., & Van Es, E. A. (2009). Effects of video club participation on teachers’ professional vision. Journal of Teacher Education, 60(1), 20-37.
Timperley, H. (2011). Realising the power of professional learning. Open University Press.