De Roos van Leary is het meest krachtige, wetenschappelijk onderbouwde model om interactiepatronen in de klas te doorgronden en te sturen. Hoewel onderzoek van Utrechtse wetenschappers zoals Théo Wubbels consistent aantoont dat een interpersoonlijke stijl van vriendelijke beslistheid (Boven-Samen) de absolute sleutel is tot hoge leerprestaties en leerlingwelzijn, handelen leraren in de waan van de dag nog te vaak vanuit de automatische piloot. We hebben goud in handen met dit model, maar we gebruiken het te weinig bewust. Waarom blijft de echte transformatie in de praktijk uit?
Waarom de Roos van Leary perfect past in de klas
De dynamiek tussen leraar en leerling draait om twee onbewuste basisvragen die de Amerikaanse psycholoog Timothy Leary al in 1957 blootlegde: wie heeft de regie (Boven-Onder) en hoe is de relatie (Samen-Tegen)? Wanneer je deze assen combineert, ontstaan vier herkenbare gedragsrichtingen in de klas:
- Boven-Samen (Leidingnemend): De leraar combineert duidelijke leiding met oprechte betrokkenheid. Dit gedrag is consistent het meest effectief voor een stabiel en veilig leerklimaat.
- Onder-Samen (Aanpassend): De leraar geeft veel ruimte, vermijdt spanning en beweegt mee met de leerlingen. Dit kan echter leiden tot een gebrek aan regie.
- Onder-Tegen (Defensief): Dit kenmerkt zich door terugtrekken, vermijden en stil verzet, zowel bij de leerling als bij een onzekere of geïrriteerde leraar.
- Boven-Tegen (Aanvallend): Dit gedrag is sturend zonder verbinding. Er wordt gecorrigeerd vanuit frustratie, boosheid of macht, wat vrijwel altijd weerstand oproept.
Twee ijzersterke interactieprincipes
Het model is zo effectief in het onderwijs omdat interacties in de klas direct voorspelbaar verlopen via twee psychologische wetmatigheden:
- Het complementariteitsprincipe (Verticaal): Boven-gedrag lokt Onder-gedrag uit en vice versa. Als een leraar duidelijke instructies geeft (Boven), weten leerlingen waar ze aan toe zijn en gaan ze volgen (Onder). Blijft de leraar daarentegen vaag en twijfelend (Onder), dan nemen leerlingen onbewust de regie over (Boven) en ontstaat er onrust.
- Het symmetrie-principe (Horizontaal): Samen roept Samen op, Tegen roept Tegen op. Een open en rustige benadering vergroot de kans dat een leerling meewerkt. Maar zodra een leraar een leerling scherp of cynisch aanspreekt (Tegen), voelt de leerling zich aangevallen en schiet direct in de tegenstand (discussie, brutalisering of volledig afhaken).
De paradox: Waarom we het model te weinig bewust inzetten
Ondanks decennia aan overweldigende wetenschappelijke bewijslast vanuit de onderwijskunde, passen leraren de Roos van Leary in de dagelijkse onderwijspraktijk te weinig bewust toe. Dit heeft drie duidelijke oorzaken:
1. De emotionele kaping in de waan van de dag
Onderwijs is topsport. Bij acute ordeverstoringen reageert ons brein instinctief. Wanneer een leerling de confrontatie zoekt (Boven-Tegen), lokt dit bij de leraar automatisch een vergelijkbare tegenreactie uit (Boven-Tegen). Voor de leraar het weet, zit hij gevangen in een negatieve interactiespiraal. Het gedrag en de reactie versterken elkaar, waardoor de situatie escaleert zonder dat de leraar de regie behoudt.
2. De misinterpretatie van de ‘relatie’
Veel leraren willen een goede band met de klas en proberen conflicten koste wat kost te vermijden. Hierdoor schieten zij onbewust door naar de Onder-Samen-positie. Zij vergeten dat leerlingen behoefte hebben aan een warm demander: een leraar die hoge verwachtingen stelt en duidelijke grenzen trekt (Boven), maar dit doet vanuit een basis van diepe persoonlijke betrokkenheid (Samen). Relatie zonder regie leidt tot chaos; regie zonder relatie tot weerstand.
3. De kloof tussen bedoeling en effect
Docenten handelen doorgaans vanuit goede intenties, maar leerlingen reageren op de daadwerkelijke uiting in plaats van de achterliggende bedoeling. Wat als duidelijk is bedoeld, kan hard overkomen. Reflectie via de Roos van Leary helpt om deze kloof te dichten.
Conclusie: Neem de klas in de hand
Het doorbreken van automatische reflexen is de kern van goed klassenmanagement. Door te kiezen voor kalm en sturend gedrag (Boven-Samen) in plaats van mee te gaan in Tegen-gedrag, behoud je de regie en verbinding. Het model dient te fungeren als een direct kompas tijdens de les om de dynamiek positief te sturen.
Literatuurlijst
Leary, T. (1957). An interpersonal diagnosis of personality. Ronald Press. [1, 2]
Wubbels, T., den Brok, P., Claessens, L., Mainhard, T., & van Tartwijk, J. (2024). Klassenmanagement vanuit een interpersoonlijk perspectief. Telos Uitgevers Coöperatie. [1, 2]
Wubbels et al. (2023) bespreken klassenmanagement vanuit een interpersoonlijk perspectief in het Handbook of classroom management.
